Казан артына сәяхәт

Р Язучылар оешмасының Әлмәт бүлеге рәисе Илүсә Нәбиуллина җитәкчелегендә бер төркем язучылар, сәнгать осталары һәм журналистлар җырларда җырланган, көйләргә салынган Казан артында сәяхәттә булды. Сәфәргә баручылар арасында Рафаил Төхфәтуллин исемендәге әдәби бүләк ияләренең күпчелек булуы бер дә очраклы хәл түгел. Чөнки, Арча якларына баруыбызның төп сәбәбе, Р.Төхфәтуллинның туган авылында булу, аны якыннан белгән авылдашлары, дуслары белән очрашу, автор истәлегенә уртак бәйрәм оештыру иде. Арабызда Р.Төхфәтуллинның улы Рөстәм, аның тормыш иптәше, кызы, оныклары да булу очрашуыбызның әһәмиятен тагы да арттырды.

Әлмәт делегациясен Арча районы чигендә милли киемле, ак сөлгеләр белән чәкчәк тоткан кызлар, “Өмет” реабилитация үзәгенең баш табибы, шагыйрь, күп кенә җырлар авторы Ирек Исмәгыйлов каршы алды. Алар әлеге мәртәбәле кунакларны туган якларында күрүләренә искиткеч шат булуларын әйтеп, кунакчыл Арча төбәге белән хозурланырга чакырдылар. ТР Язучылар оешмасы рәисе урынбасары Данил Салихов ачык йөз, киң колач белән каршы алганнары өчен рәхмәт әйтеп, татар әдәбиятына, сәнгатенә даһилар биргән төбәк белән танышу, алар йөргән урыннарда булу иҗатчыларга рухи азык булыр дип белдерде.

Сәяхәтебез Арча районының әдәбият һәм сәнгать музее белән танышудан башланды. Музейның директоры ТР атказанган мәдәният хезмәткәре, ТР һәм СССРның мәдәният отличнигы, ТР, РСФСР ның мәгариф отличнигы Ринат Фазлиәхмәтов әлеге учреждениегә нигез салучыларның берсе. Биредә Арча төбәгенең горурлыгы булган 30 дан артык мәгърифәтче, 70ләп язучы, 100ләп сәхнә йолдызлары турындагы мәгълүматлар урын алган.

Рөстәм Төхфәтуллин гаилә ядъкәре булып сакланучы фотографияләр, әтисенең басылмыйча калган кулъязмаларын һәм башка экспонатларны музейга бүләк итте.

Икенче зал мемориаль булып исәпләнә, 1986 елда төзелгән бинада 1920–1930 елларда милиция конторасы урнаша, 1925–29 елларда биредә татар әдәбиятының булачак классигы һәм аксакалы Гомәр Бәширов хезмәт куя. Өченче залда халык язучылары Сибгать Хәким, Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиев, Мәхмүт Галәү, Мәрзия Фәйзуллина, Рафаил Төхфәтуллин, Вакыйф Нуриев, Рафик Юнысов һәм башка язучыларның иҗат һәм тормыш юлларына багышланган экспонатлар урын алган.

Сәнгать бүлегендә без РСФСРның атказанган, ТАССРның халык артисты Нәгыймә Таҗдәрова, ТАССРның Хезмәт Герое Зөләйха Богданова, Татар һәм Оренбург театрларына нигез салучы Гыйләҗ Казанский, ТР халык артистлары Шамил Әхмәтҗанов, Гөлзада Сафиуллина, Айдар Фәйзрахманов белән таныша алабыз. Әлмәт драма театрының йөзек кашы, ТР халык артисткасы Раушания Фәйзуллина да Арча якларыннан икән.

Музейда 2000нән артык экспонат тупланган. Алар Арча төбәге, әдәбият, сәнгать дөньясында танылу алган якташлар иҗатын ачык чагылдыра.

Татар әдәбиятының нигез ташы булырдай әдипләребез ни өчен нәкъ менә Казан арты, Арча төбәгеннән чыккан соң? Нинди сере бу якларның? Кунаклар тарафыннан да еш бирелә торган әлеге сорауга җавапны Ринат Әхмәтгалиевич болай дип аңлатты:

– Беренчедән, бу яклар 1000 еллар дәвамында саф татар телен югалтмыйча саклап кала алган, икенчедән, үз заманында югары уку йортларына тиң булырлык көчле мәдрәсәләр халыкны укымышлы, зыялы итүдә зур роль уйнаган. Өченчедән, бу төбәкләрдә берничә су башы урнашкан. Су башында генетиканың күпкә көчле булуын галимнәр дә кире какмый.

Музейдан алган тәэсирләрдән арынырга да өлгермәдек, автобус Габдулла Тукай музее комплексына таба борылды. Менә кайда икән ул Тукай шигырьләрендә сурәтләнгән гүзәл табигать, төз наратлар, бөдрә таллар, исереп егылырдай саф һава!!!

Дәүләт мәдәният учреждениесе, Габдулла Тукай музее директоры Тәлгать Гомәров сүзләренә караганда, комплекска 11 бина керә. Кунакханә, милли ризыклар әзерләүче ресторан, музей, Тукай иҗаты, тормыш юлы белән бәйле башка истәлекле урыннар – шуларның бер өлеше. Халкыбызның сөекле шагыйрен дөньяга таныту юнәлешендә биредә киң колачлы эш алып барыла. Узган ел Тукай-Кырлайда 39 меңнән артык турист булган.
– 120ләп кеше төрле чит илләрдән, Америка, Финляндиядән дә килделәр. Алар өчен махсус программа әзерләдек. Гореф–гадәтләребезне чагылдырган кече Сабантуйлар, милли бәйрәмнәребезне уздырдык. Тукай турында гына түгел, гомумән, татар халкының үткәнен, бүгенгесен белеп китсеннәр дигән максат куябыз, – ди Тәлгать Кавиевич.

Танылган рәссам, скульптор Бакый Урманче тарафыннан уелган сыннар, шагыйрь әсәрләренә ясалган экспозицияләр озатуында музей эченә кердек. 1986 елдан башлап әлеге хезмәттәге Нурия ханым Йосыфҗанова сөйләгәннәр тарих тәгәрмәчләре аша үтеп, күңелләребезне кечкенә Тукай яшәгән чорларга алып китте. Аның теманы бөтен нечкәлекләренә кадәр белеп, Тукай иҗаты буенча шактый хәбәрдар язучылар, тарихчыларның сорауларына да төгәл җаваплар бирүе музей хезмәткәрләренә карата хөрмәтебезне тагы да арттырды. Нурия Гыйлемхановна Россия Президенты Борис Ельцинга да экскурсия алып барган. 4 нче залда Тукай иҗатын поулярлаштыру буенча оештырылган “Сөйкемле Шүрәле” бәйгесенә килгән эшләр белән дә таныштык. Красноярск, Краснодар шәһәрләреннән дә шактый гына хезмәтләр тәкъдим ителгән быелгы бәйгегә.

Бөекләрнең талантына төгәл бәһане Галиҗәнап Вакыт куя диләр. Шагыйрьнең 27 еллык бик кыска гомере, аның иҗаты безнең буыннар өчен дә әхлакый идеал, үз халкыңа һәм илеңә эчкерсез хезмәт итү өлгесе булып тора.

Алдан әйтеп узганыбызча, Арча ягы танылган шәхесләргә бай төбәк. Шуларның берсе танылган язучы, әсәрләре белән үзе артыннан җуелмас эз калдырган прозаик Рафаил Төхфәтуллин. Аның өчен гади хезмәт кешеләре, аларның күңел дөньясы олы бер хәзинә булса, татар дөньясы, татар халкы өчен язучының иҗаты – үзе бер мирас. 1924 елда хәзерге вакытта Яңа Кенәр авыл җирлегенә керүче Яңа Ябаш авылында туып – үсә ул. Тормышының соңгы елларын нефтьчеләр башкаласына хезмәт итүгә багышласа да, иҗат чишмәләре нәкъ менә биредә, туган ягында бәреп чыккан. Аның исемендәге әдәби бүләкне йөртүчеләр буларак, сәяхәтебезнең өченче өлешен, очрашуны без зур дулкынлану белән көттек.

Кунакларны авыл җирлеге башлыгы Рафаил Фәхретдинов сәламләде. Әлеге авыл җирлеге 11 авылны берләштерә, 5 меңгә якын кеше исәпләнә. Биредәге торак пунктлар төзек, матур, чиста булулары белән игътибарны җәлеп итә. Гөрләп эшләп торган промышленность предприятиеләре булмаса да, халык мал асрый, терлек үстерә, бай, таза тормыш белән яши. Агымдагы елның февраль аенда куллануга тапшырылган лицей теләсә кайсы шәһәрнең мактанычы булырлык. 500 бала гына белем алса да, оптимизация турында сүз алып барылмый, барлык 25 кабинет заманча әсбаплар, интерактив такталар белән җиһазландырылган, ике олы спорт залы саф татар телендә сөйләшүләре белән сокландырды. “Яшь журналистлар мәктәбе”, Тукай якташлары” дип исемләнгән әдәби түгәрәкләр яшь талантларны үстерүгә хезмәт итә.

Мәдәният йортында урнашкан китапханәдә Рафаил Төхфәтуллинга багышланган әдәби кичә көтелгәннән дә кызыклырак, эчтәлеклерәк, истәлеклерәк булды. Юкка гына, бер очрашу – бер гомер димиләрдер... Рафаил Төхфәтуллин белән озак елар иңгә – иң куеп хезмәт иткән Әкълимә апа Мортазинаның сөйләгәннәре үзе бер тарих. Яшь талантларның үзләре язган шигырьләрне укуы,үзешчән жырчылар башкаруындагы моңлы һәм дәртле көйләр эзлекле үрелеп, күркәм бер чарага әверелде. Кунакчыл кенәрлеләргә, әлбәттә инде, әлмәтлеләр дә җавапсыз калмады. Танылган язучыларыбыз Данил Салихов, Альберт Хәсәнов Рафаил Төхфәтуллинга кагылышлы истәлекләре белән уртаклаштылар. Әлмәт язучылар бүлеге рәисе Илүсә Нәбиуллина шулай матур, якын итеп каршы алулары, кунак итүләре, безнеке дә, аларныкы да булган Рафаил Төхфәтуллин турында яңадан – яңа мәгълүматлар белән баетулары өчен олы рәхмәт сүзләрен җиткерде. Кичә ахырында барыбыз да бергәләп Валентина Исламовага кушылып Тукайның «Бишек җырын» башкардык. Арча җирлегендәге барлык чараларны оештыручы, Төхфәтуллиннар гаиләсенең якын дусты Ирек Исмәгыйлов үзенең чыгышын болай дип тәмамлады.” Татарны татар иткән кешеләр ул – язучылар. Укытучылардан хәрефләр укырга өйрәнсәк, сездән без тормышны танырга өйрәнәбез. Олуг шәхесләрнең берсе, Рафаил абый Төхфәтуллинның безнең авылдаш, сабый чагымда аның белән якыннан таныш булып, ул җиккән тарантасларга утырып йөрүем белән мин бик бәхетле”.

Бик күп уртак фикерләр, уртак максатлар берләштерде Арча һәм Әлмәт иҗатчыларын. Чәй табыны артында барган сөйләшүләр, фикер алышулар сизелмичә дә узган сәгатьләргә сузылды. Киләчәктә Рафаил Төхфәтуллин исемендәге әдәби бүләкне язучының туган ягында, аның исемен мәңгеләштерү юнәлешендә хезмәт итүче фидакарьләргә дә бирергә дигән тәкъдим киң җәмәгатьчелек тарафыннан хуплап каршы алынды. Бу язучының исемен мәңгеләштерү, районнар арасындагы иҗади күперләрне ныгытуга тагы бер адым булыр иде.

Ландыш ЗАРИПОВА,
Фәрдия ХӘСӘНОВА,